O nacionalnoj istoriji kao vaspitnom predmetu

Djelo je najprije objavljeno kao članak u partijskom časopisu Komunist (br. 1, 1949., str. 57–82), a ubrzo zatim i kao samostalna brošura. Nastalo je u kontekstu Informbiroa i V. kongresa KPJ, kada je jugoslavensko rukovodstvo naglašavalo vlastiti put socijalizma i potrebu za novim pristupom historiji koji će služiti odgajanju novih generacija u duhu marksizma-lenjinizma, ali prilagođeno jugoslavenskim prilikama.

Đilas tekst piše kao službeni partijski naputak “svakom piscu i predavaču nacionalne istorije”. Ključne teze su:

• Historija se mora pisati i predavati strogo na osnovama dijalektičkog i historijskog materijalizma — ideologije radničke klase i KPJ.
• Nacionalna historija mora biti istovremeno historija svih naroda Jugoslavije, bez zapostavljanja ili pretjerivanja bilo kojeg naroda (protiv “nacionalnog nihilizma”, ali i protiv buržoaskog šovinizma).
• Naglasak na progresivnim snagama, revolucionarnim pokretima, velikim ličnostima i masama kao nosiocima historije, uz kritičko razotkrivanje reakcionarnih snaga i klasnih suprotnosti.
• Kritika dotadašnjih udžbenika (npr. oštra kritika Ante Babića zbog shematizma i “nacionalnog nihilizma”, blaža prema Jagošu Jovanoviću).

Tekst je tipičan za rani poslijeratni period: kombinira zahtjev za znanstvenošću (konkretna analiza, arhivski rad) s jasnom ideološkom funkcijom — historija kao oružje u izgradnji socijalizma i jugoslavenskog bratstva i jedinstva. Đilas ističe da historija “živi u svijesti ljudi” i da je zato izuzetno važna za odgajanje mladih.