Almanah Jadranske straže za 1926. godinu

Almanah Jadranske straže za 1926. godinu je reprezentativna godišnja publikacija jedne od najvažnijih organizacija međuratnog perioda posvećena promociji kulturnog, istorijskog i političkog značaja Jadrana za tadašnju državu. Almanah objedinjuje prozu, istorijske eseje, putopise, ratne zapise i pesme vodećih autora iz Splita, Zagreba, Beograda i drugih gradova, stvarajući sveobuhvatan pregled događaja, ideja i emocija koje su obeležile područje istočnog Jadrana od Prvog svetskog rata do sredine 1920-ih.

Uvodni deo obuhvata posvetu knezu Petru, predgovor Juraja Bjankinija i odeljak o spomenicima, koji postavljaju tematski okvir knjige – Jadran kao simbol državnog jedinstva, istorijskog nasleđa i žrtava rata. Prvi veliki odeljak, Beli orlovi na Jadranu, donosi svedočanstva o Albanskoj golgoti, suđenjima srpskoj vojsci, dolasku snaga na Jadran, kao i poetska i prozna razmišljanja o žrtvama rata. Dela Živka Devčeva, generala Mile J. Nikolajevića, Stjepana Roce i drugih nude impresivan spoj ličnog iskustva i istorijskog dokumenta.

Drugi odeljak, Istorijska poseta Njihovih Veličanstava Kralja i Kraljice našem oslobođenom moru, opisuje kraljevsku posetu dalmatinskoj obali nakon ujedinjenja. Grga Novak, Jerko Čulić, Stanislav Krakov i dr J. S. Grujić predstavljaju istorijsku simboliku susreta monarhije sa „oslobođenim morem“, ističući obnovljene veze između unutrašnjosti i jadranskih gradova. Pesma Vladimira Nazora postavlja emotivan ton, povezujući kulturnu tradiciju sa novonastalom političkom situacijom.

Treći odeljak, Istorijski dani na Jadranu 1925, sadrži radove Frana Bulića o kralju Tomislavu i Lovra Katića o istorijskim spomenicima Splita i Knina. Ovi tekstovi ističu dubinu hrvatskog prisustva na istočnoj obali Jadrana, pružajući arheološko-istorijsku osnovu koja dopunjuje savremene političke narative.

Zbog raznolikosti autora, dokumentarnog karaktera i bogatstva kulturnih i istorijskih tema, almanah je vredan izvor za proučavanje međuratnog perioda, odnosa prema Jadranu i intelektualne i političke klime 1920-ih.