Diogenes I-II

Ovo izdanje Diogena autora Augusta Šenoe (1838–1881) predstavlja 5. i 6. knjigu Sabranih dela izdavačke kuće Preporod, iz 1942/1943. To je ilustrovano izdanje sa crtežima i koricama legendarnog Andrije Maurovića, jednog od najvećih hrvatskih ilustratora i strip crtača 20. veka. Izdanje je deo popularnog sabranog opusa Šenoe tokom ratnih godina, opremljeno Maurovićevim dinamičnim, ekspresivnim crtežima koji pojačavaju dramu i atmosferu 18. veka.

Roman je prvobitno objavljen 1878. godine kao Diogen: Istorijska pripoviest XVIII veka. To je Šenoin poslednji završeni istorijski roman i na neki način eksperimentalan: za razliku od grandioznih panoramskih scena u Seljačkoj buni ili Zlatarovom zlatu, radnja je ograničena na enterijere – banov dvorac, plemićke kuće, građanske salone i privatne sobe. Dominantna forma romana je dijaloška, puna suptilnih psiholoških sukoba, intriga i satiričnih prikaza društva.

Radnja se odvija oko sredine 18. veka u Hrvatskoj pod habzburškom vlašću. Centralni sukob se vrti oko uticajne i ambiciozne Tereze Baćan (supruge bana Adama Baćana) i njenih političkih i ličnih intriga, kao i njenog sukoba sa kraljevskim savetnikom Antunom Jankovićem i drugim plemićkim krugovima. Roman prikazuje dekadenciju plemstva, korupciju, borbe za vlast, ljubavne veze, bračne krize i moralno propadanje visokog društva, ali i svetle likove koji predstavljaju poštenje, patriotizam i građansku etiku. Naslov Diogen aludira na ciničnog, mudrog posmatrača koji, poput antičkog filozofa, traži istinu u svetu laži i sujete.

Šenoa majstorski rekonstruiše istorijsku atmosferu koristeći autentične dokumente i figure, ali roman služi i kao kritika savremenih (19. vek) hrvatskih uslova pod dualizmom. Maurovićeve ilustracije – snažne, dramatične, sa naglašenim kontrastima – savršeno prate Šenoin stil: oživljavaju likove, kostime, enterijere i emocionalne tenzije, čineći ovo izdanje iz 1942. godine posebno atraktivnim i kolekcionarskim.

Kao deo Šenoinog opusa, Diogen pokazuje autorsku zrelost: manje epski, više psihološki i društveno kritički. Popularan je zbog živih dijaloga, humora i oštrine, a Maurovićev doprinos čini ovo izdanje vizuelno bogatim svedočanstvom hrvatske književne i umetničke tradicije.